CHARAKTERYSTYKA  ROZWOJU  DZIECKA AUTYSTYCZNEGO

	"Obserwowanie dziecka, które raz po raz gryzie własną rękę, kręci popielniczką zupełnie jak w hipnotycznym transie, godzinami tępo gapi się na jakiś pyłek, ryczy jak ranne zwierzę kiedy się zbliżasz, bije się po twarzy lub rozmazuje na ciele swój kał  – a na dodatek patrzy na ciebie, jakbyś był przezroczysty – to jest przerażające. Takie jest właśnie dziecko autystyczne. Ignoruje cię, odrzuca kontakt, nie słucha cię, nie porozmawia, nie pozwoli się dotknąć. Nawet nie spojrzy na innego człowieka. Sprawia wrażenie, jakby jedyną przyjemność i nagrodę dawało mu ciągłe powtarzanie groteskowego, często autodestrukcyjnego zachowania. Woli rzeczy od ludzi. Jest samotne, zamknięte w sobie.
Jest wśród nas obce, wygląda prawie tak, jakby kierowała nim nadludzka siła, która zmusza je do wykonywania specyficznych aktów autodestrukcji.                                          	Jest dziwne i niepojęte. "                                                                              	
	Autorzy zajmujący się problematyką autyzmu podkreślają, iż rozwój dzieci z autyzmem jest nieharmonijny. Charakteryzują go dysfunkcje i deficyty w pewnych obszarach i dobry, a czasami nadzwyczaj dobry poziom rozwoju w innych. Dziecko z autyzmem rzadko uśmiecha się do partnera i okazuje radość, rzadziej też szuka bliskości. Natomiast częściej niż dziecko prawidłowo rozwijające się przejawia negatywne emocje. Jego zachowanie nie służy komunikacji, zarówno z powodu zaburzeń rozwoju werbalnego, jak i komunikacji niewerbalnej (gest, mimika, postawa ciała). Dziecko autystyczne nie potafi odczytywać komunikatów, prawidłowo ich interpretować oraz właściwie na nie reagować. Rzadko też bywa inicjatorem sygnałów o znaczeniu społecznym, takich jak wskazywanie czy komentowanie obiektu swojego zainteresowania. Częściej wprost manipuluje ciałem partnera w celu uzyskania pożądanego przez siebie przedmiotu. 
S. Baron-Cohen określa autyzm jako najostrzejsze zaburzenie psychiczne ze wszystkich chorób dziecięcych. Według niego głównymi symptomami autyzmu są wyraźnie zaburzony rozwój społeczny i rozwój komunikacji w kilku pierwszych latach życia oraz charakterystyczny brak płynności, wyobraźni i udawania w zabawie dziecka. 
Najbardziej charakterystycznym objawem autyzmu są nieprawidłowości w zakresie rozwoju społecznego. U dzieci autystycznych bardzo wcześnie widoczne są zaburzenia kontaktu społecznego. Dzieci preferują samotne, wielogodzinne przebywanie w łóżeczku, nie domagają się kontaktu z rodzicami, nie wyciągają rączek, nie uśmiechają się do nich ani nie protestują, kiedy rodzice się oddalają.
Hanna Jaklewicz zaznacza, że zachowania te są charakterystyczne dla wczesnej postaci autyzmu (przed 12. miesiącem życia). Między 3. a 5. rokiem życia izolacja dziecka autystycznego jest szczególnie widoczna. Zazwyczaj nie jest ono świadome tego, co dzieje się z innymi ludźmi. Nie dzieli się z nimi swoimi zainteresowaniami, spostrzeżeniami i przeżyciami, nie szuka pomocy lub pocieszenia, gdy jest mu źle.  Uta Frith podaje w wątpliwość powszechną opinię, że dzieci autystyczne unikają kontaktu z innymi ludźmi. Uważa, że dzieci te raczej nie posiadają umiejętności nawiązania pełnego kontaktu lub nawiązują go w sposób nietypowy. 
Za jeden z najbardziej charakterystycznych dla autyzmu objawów uznaje się  zaburzenia kontaktu wzrokowego, chociaż stopień ich nasilenia może być zróżnicowany. Polega on na trudnościach w patrzeniu prosto w oczy innego człowieka w celu komunikowania się. Problemy dotyczą również zdolności odczytywania wyrazu oczu
i wyrażania spojrzeniem własnych odczuć. 
Wrażenie, że dzieci autystyczne cechuje obojętność wobec ludzi, może być spowodowane zaabsorbowaniem ich czynnościami stereotypowymi. Należą do nich stereotypie ruchowe (np. kiwanie się), przywiązanie do niekonwencjonalnych rutyn lub rytuałów (np. domaganie się chodzenia na spacery tą samą drogą), uporczywe zaabsorbowanie fragmentami przedmiotów lub pochłaniające przywiązanie do jednego lub więcej stereotypowych lub ograniczonych wzorców zachowań. 
Zdaniem Barona-Cohena stereotypowe formy zachowania redukują lęk związany z niezdolnością do przypisywania stanów umysłu innym osobom. Dzieci więc preferują te przedmioty i sytuacje, które będąc przewidywalnymi, są czytelne i zrozumiałe.              
C. Delacato podkreśla natomiast, iż stereotypie związane z ciałem czy przedmiotami są wyrazem dążenia dziecka do samowyleczenia, unormowania wadliwie działających kanałów percepcyjnych. Charakter i stopień nasilenia trudności w rozwoju społecznym są u dzieci z autyzmem bardzo zróżnicowane.
	Kolejną charakterystyczną cechą dziecka autystycznego jest brak wykorzystywania mowy do komunikowania się. Nawet, jeśli dziecko poprawnie artykułuje dane słowa, buduje zdania, to ma trudności z wykorzystaniem tych umiejętności adekwatnie do sytuacji społecznej. Potrafi niekiedy zrozumieć trudne słowa, jednocześnie nie rozumiejąc prostych poleceń jak: włóż do pudełka.
	Według H. Jaklewicz zaburzenia rozwoju mowy pojawiają się u dzieci autystycznych już przed 12. miesiącem życia. Nie występują lub są słabo wyrażone wokalizacje odruchowe i gaworzenie. Rzadko występująca echolalia bezpośrednia dotyczy powtarzania zasłyszanych pierwszych lub ostatnich sylab wyrazu. Mowa czynna pozostaje na etapie wokalizacji odruchowej, natomiast bardziej wykształcone jest rozumienie mowy. Około 5. roku życia pojawiają się pierwsze słowa, nie służące jednak komunikacji. 
	Jedną z najbardziej charakterystycznych cech mowy dzieci autystycznych jest echolalia. Wyróżnić należy:
 - echolalię bezpośrednią polegająca na powtórzeniu dźwięków, wyrazów a nawet zdań zaraz po ich usłyszeniu,
- echolalię pośrednią, odroczoną, charakteryzującą się powtórzeniami całych zasłyszanych treści np. reklam, piosenek czy wypowiedzi, po pewnym czasie,                                    
 - echolalia łagodna lub funkcjonalna polegająca na występowaniu w mowie dziecka wielu oddzielnych wyrazów,  które są związane z poszczególnymi sytuacjami bądź zainteresowaniami dziecka.
Dzieci autystyczne mają duże trudności w wyrażaniu i rozumieniu komunikatów niewerbalnych. Komunikacja niewerbalna służy ekspresji oraz dotyczy rozumienia informacji wyrażanych za pomocą gestykulacji mimiki lub postawy ciała. Dominują u nich gesty proste, instrumentalne, które służą im do zakończenia lub uniknięcia interakcji. Minczakiewicz odnotowuje, iż dzieci autystyczne przejawiają często zachowania, którym towarzyszą niezamierzone ruchy głowy  i ramion, poruszanie szczękami, kręcenie głową, a także jęczenia, zgrzytanie zębów, wycie. Charakterystyczne jest ograniczenie gestów wspomagających porozumiewanie się z otoczeniem. 
Poniżej przedstawiono tabelę ukazującą podstawowe deficyty językowe w komunikowaniu się dzieci autystycznych.

Tabela nr 1
Deficyty językowe w komunikowaniu się dzieci autystycznych
Deficyty ilościowe	Deficyty jakościowe	Deficyty w pragmatycznym użyciu języka	
ｷ	Brak mowy
ｷ	z brakiem gestykulacji
ｷ	z elementarną gestykulacją
ｷ	 Opóźnienia w mowie
ｷ	krótkie (miesięczne)
ｷ	długotrwałe (wieloletnie)
ｷ	Ograniczona mowa
ｷ	tylko łańcuch: bodziec – reakcja
ｷ	bardziej zaawansowane, lecz ograniczone posługiwanie się mową.
	ｷ	Echolalia
ｷ	natychmiastowa
ｷ	opóźniona
ｷ	Odwracanie zaimków.
ｷ	Neologizmy.
ｷ	Metaforyczne użycie języka.
ｷ	Nieodpowiednie uwagi.
ｷ	Język stereotypowy.
ｷ	Defekty                              w artykułowaniu.

	ｷ	Niezdoloność do naprzemiennego wysławiania się.
ｷ	Brak komunikowania się                   w stosunku do dorosłych.
ｷ	Brak komunikowania się              w stosunku do rówieśników.
ｷ	Niezdolność do symbolicznego użycia przedmiotów.
ｷ	Słabe używanie prozodii dla wyrażenia zamiaru.
ｷ	Słabe wykorzystanie bodźców wzrokowo – twarzowych dla metakomunikacji.	

	Za Utą Frith przyjmujemy, że opóźnienie w przyswajaniu języka, trudności z zaimkami oraz terminami deiktycznymi, nadawanie słowom idiosynkratycznych znaczeń a także powszechność echolalii to typowe cechy autyzmu.
	Dzieci z autyzmem mają zazwyczaj bardzo wąskie i nietypowe zainteresowania, którym często towarzyszy powtarzanie pewnych schematów zachowań i przywiązanie do rytuałów. Nie lubią zmian w planie dnia i dążą do przestrzegania jego niezmienności.  W ich zachowaniu zauważalny jest brak elastyczności, jak również domaganie się przestrzegania stałego sposobu wykonywania określonych czynności. Są to tak zwane sztywne wzorce zachowań. U wielu z nich można zaobserwować specyficzne ruchy rąk w nadgarstkach zwane trzepotaniem. W miarę upływu czasu, niektóre z tych zachowań ulegają zmianie.  
Przebieg rozwoju umysłowego u dzieci z tym zaburzeniem jest zróżnicowany. Niektóre z nich z powodów zaburzenia koncentracji uwagi, pamięci i trudności w  przeprowadzeniu operacji poznawczych, mają problem z uczeniem się. Inne rozwijają się w granicach tak zwanej normy intelektualnej. Jednakże i one mają rozmaite trudności wynikające z kolei z nieprawidłowego rozwoju społecznego. 
L.Bobkowicz-Lewartowska przytacza koncepcję mówiącą o biologicznie uwarunkowanym specyficznym deficycie CUN, który trwale upośledza procesy poznawcze w autyzmie. Deficyt ten dotyczy niezdolności do myślenia lub wyobrażenia sobie stanu innej osoby. Uta Frith uważa, że trzy współistniejące cechy autyzmu, tj. upośledzenie porozumiewania się, wyobraźni i kontaktów z ludźmi mogą być konsekwencją jednego biologicznie uwarunkowanego defektu mechanizmu poznawczego, który dotyczy rozwoju teorii umysłu. Wraz z A. Leslie i S. Baron – Cohen'em postawiła hipotezę, że dzieci autystyczne mogą mieć deficyty w zdolności wyobrażania sobie stanów umysłowych, takich jak: przekonania, pragnienia czy  intencje, które są elementem rozwoju teorii umysłu.                                                                                  
         	Opisując percepcję dzieci autystycznych nie sposób pominąć badań C. Delacato, który na ich podstawie wysunął teorię, iż dysfunkcje percepcji u dzieci autystycznych wynikają z uszkodzenia mózgu. Są zatem przyczyną zaburzeń w funkcjonowaniu kanałów sensorycznych prowadzących z narządów zmysłu (wzroku, słuchu, smaku, węchu i czucia) do mózgu. Uznał, iż praca tych kanałów może zostać zakłócona na jeden z trzech sposobów:                                                                                                                                 - Nadwrażliwość - kanały sensoryczne są zbyt otwarte, a więc do mózgu przedostaje się zbyt duża ilość bodźców, by mógł się z nimi uporać, 
- Zbyt mała wrażliwość polega na niewystarczająco otwartych drogach sensorycznych, na skutek czego do mózgu dociera zbyt mała ilość bodźców,                                               
- Biały szum to wadliwe działanie kanałów sensorycznych, które wytwarzają własne bodźce. Powoduje to powstawanie w układzie szumów, które zakłócają lub nie dopuszczają przekazu płynącego ze świata zewnętrznego do mózgu.
Zaburzenia mogą zatem występować w jednym lub kilku kanałach sensorycznych. C. Delacato nazwał je sensoryzmami. Dzieci autystyczne z nadwrażliwością nie są w stanie tolerować pewnych zapachów, smaków czy dotyku. Będą uciekały od dźwięków i hałasów zatykając rękoma uszy bądź zupełnie zignorują dźwięk. Na skutek bólu, jaki im to sprawia dzieci z nadwrażliwością słuchową potrafią wyłączyć dźwięki w swoim mózgu, sprawiając wrażenie zupełnie głuchych, co potwierdzą testy. 
Dzieci zbyt mało wrażliwe wzrokowo będą poszukiwały dodatkowych źródeł światła w celu dostymulowania. Dzieci, które mają zbyt małą wrażliwość smakową, biorą do ust wszystko, co stanowi duże zagrożenie dla ich zdrowia a nawet życia. Natomiast dzieci charakteryzujące się  zbyt małą wrażliwością zapachową potrafią długo wstrzymywać kał i mocz, aż same intensywnie nimi pachną. Własny zapach daje im poczucie bezpieczeństwa.
Kolejną grupę stanowią dzieci odbierające biały szum. Jeśli dotyczy on wzroku, dzieci te często pocierają powieki, zachowują się jak niewidome i mają bardzo zniekształcony obraz. Widzą rzeczy, których nie ma, które pochodzą ze świata wewnętrznego. W obrębie słuchu natomiast dzieci sprawiają wrażenie zaabsorbowanych dźwiękami pochodzącymi z ich wnętrza. Stale wydają jakieś dźwięki i przysłuchują się im.                                     
	Obserwując dziecko autystyczne można zauważyć, który z kanałów sensorycznych nie funkcjonuje prawidłowo. Powyżej opisano wybrane przykłady, należy jednak pamiętać, że każde dziecko jest indywidualnością i może tworzyć charakterystyczne dla siebie sensoryzmy.
	 Inne problemy występujące przy autyźmie to anormalny poziom aktywności, napady złego humoru lub krzyku, destrukcyjne zachowanie wobec rzeczy, innych lub siebie samego, widoczna intensyfikacja na ból i fizyczne niebezpieczeństwo.

BIBLIOGRAFIA

C. Delacato "Dziwne, niepojęte Autystyczne dziecko."
E. Pisula "Autyzm i przywiązanie. Studia nad interakcjami dzieci z autyzmem i ich matek."
M. Młynarska "Autyzm w ujęciu psycholingwistycznym." 
U. Frith  "Autyzm. Wyjaśnienie tajemnicy."

C. Maurice "Modele zachowań oraz współpraca z dziećmi autystycznymi"
L. Bobkowicz –Lewartowska "Autyzm dziecięcy, zagadnienia diagnozy i terapii."

Opracowała Agnieszka Wojdyło